🔴🔴🔴 🌹🌹به مناسبت درگذشت علامه علی اکبر دهخدا ✅وسواس دهخدا…

🔴🔴🔴

🌹🌹به مناسبت درگذشت علامه علی اکبر دهخدا

✅وسواس دهخدا در ضبط دقیق اشعار✅
(علی‌اصغر بشیری – پژوهشگر و عضو کمپین مبارزه با نشر جعلیات)

امروزه خیلی از ما، اشعار و نوشته‏‌های افراد مختلف را از صفحات مجازی «کپی» می‏‌کنیم و در جای دیگر قرار می‏‌دهیم، یا اشعار و جملات زیبایی را به راحتی از جایی به جای دیگر «فوروارد» می‌‏کنیم. این‏که این اشعار کامل و بدون غلط باشند یا خیر، یا اصلاً سرودۀ شاعری باشند که اسمش در پایان متن آمده یا نه، شاید دغدغۀ خیلی‌ها نباشد؛ اما واقعیت این است که ما باید دقت کنیم که ضبط این اشعار حتماً دقیق باشد، یا اگر نام کسی به‌عنوان شاعر آن معرفی شده، این انتساب حتماً درست باشد. این اشعار بخشی از گنجینهٔ فرهنگی ماست؛ اگر این اشعار، غلط نوشته بشوند یا در انتساب آنها اشتباهی رخ بدهد، انتقال این گنیجینه‏‌، به شکلی ناقص و حتی وارونه صورت خواهد گرفت.
این انتقال صورت صحیح و دقیق آثار شاعران و نویسندگان، آن‌قدر اهمیت داشته است که نوعی از پژوهش دانشگاهی را به نام «تصحیح متون» ایجاد کرده است؛ یکی از اهداف اصلی این نوع تحقیقات، ضبط صورت دقیق اشعار و نوشته‌های شاعران و نویسندگان است. از طرف دیگر، محققان این عرصه، می‌کوشند مشخص کنند که آیا اشعار و نوشته‏‌های دیگران نیز به اثر مؤلف محل بحث راه یافته یا نه! و اگر چنین اتفاقی رخ داده، آن اشعار و نوشته‌ها کدامند و صاحبان اصلی‌شان چه کسانی‌اند! (در پست‌های آینده کمپین، تعدادی از تصحیحات مهم و معتبر پژوهشگران از آثار شاعران و نویسندگان مشهور معرفی خواهد شد.)
به‌هر روی، در بین مصححان آثار ادبی کسانی بوده‌‏اند که در تعیین ضبط دقیق شعر و یا حتی واژه‌ه‏ا، وسواس بسیاری داشته‌اند؛ “استاد مجتبی مینوی” (تولد: 1282- فوت: 1355) یکی از افراد مشهور این گروه است.
یکی دیگر از محققانی که در ضبط دقیق اشعار و نوشته‏‌های شاعران و نویسندگان پیشین وسواس بسیار داشته، “علامه علی اکبر دهخدا” است؛ دهخدا در ضبط اشعار و جملاتی که از آثار نظم و نثر گذشتگان برای شواهد لغت‏نامه استفاده می‌کرد، دقتی فراوان داشت. بخشی از این وسواس، مربوط به این بوده که مبادا شعری را به شاعری منسوب کند که در واقع از او نباشد؛ یا مبادا شعری یا جمله‌ای را نقل کند که ضبط آن شعر یا جمله اشتباه باشد. همین وسواس باعث شده بود که دهخدا از روش‏‌هایی برای ثبت اشعار و جملات در لغت‎نامه استفاده کند که اطمینان نسبی در ضبط و انتساب در پی داشته باشد. دهخدا گاهی با تکیه بر نسخه‌های متعدد‏ یک اثر، صورت درست یک بیت یا جمله را استخراج می‏‌کرد؛ گاهی نیز با تکیه بر ذوق دانشورانۀ خود، اجتهاد می‏‌کرد و تشخیص می‎داد که صورت درست بیت یا جمله یا کلمه چیست. برخی از پژوهشگران، دربارۀ این اجتهاد‏های شخصی دهخدا نکاتی بیان کرده‌‏اند.
وسواس علمی دهخدا تا حدی بوده که در مقدمه‌ای که قصد داشته بر‏‌ لغت‏نامه بنویسد، در این مورد تذکراتی داده است؛ مثلا تأکید کرده است که شواهد شعری‌ لغتنامه از روی نسخه‌هایی انتخاب شده که ممکن است با نسخ دیگر اختلاف داشته داشته باشد: «بعضی شواهد مخالف نسخۀ شماست؛ برای اینکه نسخ غالباً تحریر سوادنویس و ناسخ است و باید منتظر کتابخانه‌های بزرگ و تصحیح کتب با اصول انتقادی امروزی بود» (مقدمۀ لغت‏نامه، ص 376)
دهخدا تأکید کرده است که حتی ممکن است ضبط نسخه‏‌ای که از آن استفاده شده اشتباه باشد. یا ممکن است صورت موجود از شعر را دیگران نوشته باشند و نه خود شاعر؛ بنابراین در این نوشتن‌ها ممکن است خطاهایی رخ داده باشد: «وقتی که من می‏‌گویم از فلان کتاب نقل کرده‏‌ام، مراد نسخه‌‏ای است که من از آن کتاب دارم با اغلاط و تصحیفات و تحریفاتی که در آن روی داده نه آن کتابی که مؤلف او نوشته است» (مقدمۀ لغت‏نامه، ص 376)
این همه تأکید دهخدا برای این است که اگر می‏‌خواهد شعری را از دیوان شاعری انتخاب کند، حتماً آن شعر به صورت دقیق سرودۀ آن شاعر باشد و غلط املایی یا انتسابی در شعر نباشد؛ دهخدا کاملاً آگاه بوده است که صورت تحریف‏ شده یا جعلی یک شعر، چه پیامدهای مخربی خواهد داشت.
به‌هر حال اگر آن وسواس علمی دهخدا و مینوی و امثالهم – ولو به میزانی اندک – برای نسل امروز اهمیت می‌داشت، و اگر نسل حاضر از پیامدهای مخرب انتساب‌های اشتباه آگاه می‌بود، حجم جعلیات در صفحات اینترنتی بسیار بسیار کمتر می‌شد.

📚منبع نقل قول‌ها: مقدمۀ لغتنامۀ دهخدا، به کوشش: جمعی از نویسندگان، مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1373.📚

برگرفته از کمپین جعلیات
🌸